U savremenoj Evropi strah od islama više nije samo pitanje religijskih razlika ili sigurnosnih debata — on je postao snažan politički instrument. Dok je antisemitizam obilježio najmračnija poglavlja evropske historije, današnji politički diskurs sve češće konstruiše novu figuru „unutrašnjeg neprijatelja“ kroz predstavu o muslimanima kao prijetnji identitetu, kulturi i vrijednostima Zapada.

Razgovarala: Ankica Čakardić

O tim procesima u nedavnom intervjuu govorio je italijanski historičar Enzo Traverso, profesor moderne evropske intelektualne historije i jedan od najpoznatijih istraživača fašizma, antisemitizma i političkog nasilja u 20. stoljeću. U intervjuu govori o odnosu između antisemitizma i islamofobije te o načinu na koji se stari ideološki obrasci prilagođavaju novim političkim okolnostima.

Bosnian News Service prenosi dijelove ovog intervjua.

Ovo izdanje Transform Reviewa bavi se onim što je David Bowie nazvao „okretanjem i suočavanjem s promjenama“, posebno u vezi s opasnim putevima kojima Evropa danas ide. Kakvu promjenu, po vašem mišljenju, trenutno proživljavamo?

Enzo Traverso: Evropa se suočava s velikom krizom i izazovima koji čak mogu dovesti u pitanje budućnost Evropske unije. Ne radi se o kataklizmičnim krizama kakve je Evropa doživjela u prošlosti – ništa uporedivo s Prvim svjetskim ratom ili raspadom Jugoslavije početkom 1990-ih. Ipak, svima je jasno da EU nema projekat za budućnost. Ona i dalje funkcioniše kroz institucionalnu strukturu osmišljenu prije nekoliko decenija, koja više ne odgovara današnjoj stvarnosti.

Moguće je zamisliti više scenarija ishoda ove krize. Najvjerovatniji je autoritarni oblik neoliberalizma. Ova procjena temelji se na jednostavnoj činjenici: sve većem prihvatanju, normalizaciji i integraciji krajnje desničarskih pokreta i stranaka u rukovodstva brojnih država članica EU, pa čak i u same institucije Evropske unije. Ono što je prije samo nekoliko godina izgledalo nezamislivo, danas je realnost.

Krajnje desni pokreti, koji su nekada bili izrazito protiv Evropske unije, danas prihvataju taj institucionalni okvir – i bivaju prihvaćeni unutar njega. To značajno mijenja njihovu ideologiju, političku orijentaciju i profil, ali i položaj nas, građana Evropske unije. U dugoročnoj perspektivi poslijeratne Evrope (nakon 1945), ova promjena znači potpuno nov odnos između krajnje desnice i neoliberalnog kapitalizma. To pokazuje da je krajnja desnica postala legitiman sagovornik finansijskim, industrijskim i ekonomskim elitama evropskog kapitalizma. To je historijski nova pojava.

U knjizi iz 2017. godine govorili ste o kontinuitetima i razlikama između fašističkih pokreta 20. stoljeća i današnje postfašističke desnice. Tvrdite da postfašizam nije kanonski pojam poput liberalizma ili komunizma, te govorite o „novim licima fašizma“. Kako se to odnosi na današnji društveno-politički horizont?

Enzo Traverso: U pravu ste kada naglašavate da je riječ o suštinski dvosmislenom pojmu. Postfašizam je prijelazna i kontingentna pojava. On je podložan promjenama i vremenom će se transformirati u nešto drugo: ili u oblik konzervativnog liberalizma, ili u novi, autentični fašizam 21. stoljeća. Ne znamo u kojem će se smjeru razvijati, jer je ono što nazivam postfašizmom otvoreno za oba ishoda.

Zašto „post“-fašizam? Zato što je, iz očiglednih razloga, današnja krajnja desnica drugačija od klasičnog fašizma. Radi se o konstelaciji pokreta i stranaka različitog porijekla i ideoloških referenci koje, u ogromnoj većini, prihvataju institucionalni okvir liberalne demokratije. Oni ne žele srušiti liberalnu demokratiju izvana, nego je žele mijenjati iznutra. Ipak, iako više nisu klasični fašizam, ne mogu se definirati bez reference na fašizam. Oni se nalaze u prijelaznoj fazi: pupčana vrpca koja ih veže za fašizam još nije presječena.

Glavna razlika u odnosu na historijski fašizam proizlazi iz drugačijeg historijskog konteksta. Paradoksalno, novina današnje krajnje desnice jeste njen konzervativizam. Fašizam koji se pojavio nakon Prvog svjetskog rata imao je snažnu utopijsku dimenziju. Bio je projekt budućnosti. Predstavljao se kao revolucija. Govorio je o „novom čovjeku“, o hiljadugodišnjem Reichu. Tvrdio je da se stari svijet raspada, ali je nudio alternativu – doduše duboko reakcionarnu, ali ipak okrenutu budućnosti.

Današnja krajnja desnica nema takvu viziju. Ona govori o „velikoj zamjeni stanovništva“, o prijetnji evropskoj civilizaciji, o odbrani „judeo-kršćanskih vrijednosti“, porodice i tradicije. To je čisto konzervativan diskurs, lišen revolucionarne i subverzivne energije. Njegova najveća ambicija nije stvaranje novog svijeta, nego povratak u izgubljenu prošlost.

Kakav je odnos između antisemitizma i islamofobije danas? Kako objašnjavate činjenicu da krajnja desnica, koja je historijski bila antisemitistička, danas često snažno podržava Izrael?

Enzo Traverso: Odnos između antisemitizma i islamofobije ključno je pitanje za razumijevanje savremene krajnje desnice. Historijski gledano, antisemitizam je bio jedan od temelja evropskih nacionalizama. Bio je sastavni dio radikalnih nacionalističkih i fašističkih ideologija 19. i 20. stoljeća. U različitim zemljama imao je različite oblike, ali je uvijek služio razdvajanju „autentične nacionalne kulture“ od Jevreja, koji su prikazivani kao strano tijelo ili prijetnja naciji.

Danas je situacija drugačija. Nakon Drugog svjetskog rata, Jevreji su u velikoj mjeri integrirani u zapadni politički i društveni establišment. Antisemitizam je, iako nije nestao, znatno oslabio u poređenju s periodom prije stotinu godina. Međutim, krajnja desnica je pronašla novu „unutrašnju prijetnju“: muslimane, migrante i izbjeglice iz islamskih zemalja.

Na taj način dolazi do ideološke transformacije. Dok su ranije Jevreji bili predstavljani kao opasnost za nacionalni identitet, danas se ta uloga pripisuje muslimanima. Islamofobija postaje centralni element savremenog desničarskog diskursa.

Ovaj diskurs često se temelji na obnovljenom orijentalističkom pogledu na svijet: Zapad se prikazuje kao prostor razuma, civilizacije i napretka, dok se islam i „Orijent“ predstavljaju kao sinonimi za barbarstvo, fanatizam i zaostalost. Riječ „barbarstvo“ danas se redovno koristi kada se govori o nasilju koje dolazi iz muslimanskog svijeta, dok se za slična ili čak brutalnija djela zapadnih država koriste drugačiji izrazi. To pokazuje duboko ukorijenjenu dvostruku mjeru.

Zanimljivo je da mnoge krajnje desne stranke danas snažno podržavaju Izrael. To ne znači da su one odustale od svih oblika antisemitizma, nego da je njihov primarni politički neprijatelj postao islam. Izrael se u tom okviru prikazuje kao „prva linija odbrane Zapada“ od islamskog svijeta.

Islamofobija se često legitimiše navodnom brigom za ženska prava, sekularizam ili sigurnost. No, isti politički akteri koji tvrde da brane žene od „islamskog fundamentalizma“ često istovremeno vode kampanje protiv prava na abortus ili protiv LGBTIQ+ zajednice. To otkriva duboke kontradikcije njihovog diskursa.

U suštini, današnja krajnja desnica gradi dihotomijsku sliku svijeta: Zapad nasuprot (post)kolonijalnom svijetu. Takva vizija obnavlja kolonijalne obrasce mišljenja za koje smo vjerovali da pripadaju prošlosti.

U svom radu često naglašavate odnos između antisemitizma i islamofobije. Kako to objašnjavate?

Enzo Traverso: Složeni odnos između antisemitizma i islamofobije ovdje je važan. To je jedan od ključeva za tumačenje savremenih razvoja na krajnjoj desnici. Ovo je jedan od paradoksa današnje situacije: antisemitizam je, historijski gledano, bio jedan od stubova evropskih nacionalizama. Bio je jedna od pretpostavki za izgradnju moderne ideje nacionalnih kultura i identiteta, i svi oblici radikalnog nacionalizma i fašizma bili su antisemitski.

Naravno, postojale su razlike između francuskog, italijanskog i njemačkog slučaja. Italijanski fašizam u početku nije bio naročito antisemitski, ali je to postao donošenjem rasnih zakona 1938. godine. U Francuskoj je antisemitizam značio antirepublikanizam. U Njemačkoj je antisemitizam bio stub ideje kršćanske, etničke države. Ipak, uprkos tim razlikama, svi su odvajali autentični nacionalni identitet i kulturu od judaizma, prikazivanog kao neka vrsta virusa ili kvarnog elementa unutar tijela nacije. Smatran je posebno opasnim nakon emancipacije, kada su Jevreji dobili građanska prava.

Ali danas krajnja desnica svuda podržava Izrael. Oni su njegovi najbolji saveznici, uključujući čak i Alternativu za Njemačku u Njemačkoj. Mađarski premijer Viktor Orbán otvoreno je antisemitski i vodi svoje izborne kampanje napadajući Georgea Sorosa, bankara s Wall Streeta, i tako dalje — a istovremeno je saveznik Izraela i Benjamina Netanyahua.

Kako objasniti ove izuzetne promjene? Mislim da postoji više razloga. Jedan je taj da su nakon Drugog svjetskog rata Jevreji prešli simboličnu „liniju boje“, prema izrazu W.E.B. Du Boisa. Jevreji su sve više prihvaćani unutar zapadnog establišmenta. Tako je antisemitizam dramatično opao u zapadnom svijetu. Naša društva mnogo su manje antisemitska nego prije jednog stoljeća.

Ali meta krajnje desnice danas više nisu Jevreji nego muslimani i migranti i izbjeglice koji dolaze iz islamskih zemalja. To znači neku vrstu ideološke revizije unutar fašističkog i postfašističkog pristupa. Ali to također znači da su pronašli novu metu — ne onu koja je pala s neba, nego onu ukorijenjenu u političkoj, ideološkoj i kulturnoj tradiciji orijentalizma.

To proizvodi dihotomni pogled na svijet u kojem s jedne strane imamo Zapad, a s druge (post)kolonijalni svijet. Zapad je razum i civilizacija, a Orijent znači barbarstvo, fanatizam, iracionalnost i zaostalost. Ovaj dihotomni pogled, za koji smo mislili da pripada prošlosti — vremenu kada je kolonijalizam prikazivan kao civilizacijska misija — danas se ponovo pojavljuje.

Razmislite o jeziku ovog novog konzervativnog vala. Mainstream mediji ne mogu govoriti o 7. oktobru bez stigmatiziranja „barbarskog“ terorističkog napada. Niko ne koristi taj pridjev kada govori o Izraelu. To može biti „nemilosrdno“, ali ne i oblik barbarstva. Ova retorika, ovaj rječnik rata koji prožima zapadne medije i jezik zapadnih državnika općenito, posebno je snažan u krajnje desnim pokretima. On otkriva promjenu u kojoj antisemitizam, koji je bio toliko snažan i doveo do genocida sredinom dvadesetog stoljeća, opada, a orijentalizam i novi oblici kolonijalizma su u usponu.